Zionisme

Om in de jaren twintig de ontwikkelingen in het Midden-Oosten te kunnen volgen is het nodig weer even terug te stappen in de tijd en ons bezig te houden met de opkomst van het Zionisme.

Volgens sommigen is het zionisme net zo oud als het antisemitisme. Al tijdens de bijbelse Babylonische ballingschap (586-538 v.C.) bestaat er al een duidelijk verlangen om terug te keren naar Zion of Sion, de heuvel waarop in Jeruzalem de tempel gebouwd was. Voor ons is het wel goed om te realiseren dat het zionisme wortelt in een zeer lange traditie, maar dat de term zionisme als zodanig dateert uit de vorige eeuw.

Aan het einde van de negentiende eeuw vinden de eerste pogroms plaats in Rusland. Het woord "pogrom" betekent in het Russisch "een gewelddadige massale aanval op een deel van de gemeenschap". De eerste anti-Joodse pogrom vond plaats in 1871 in Odessa. Vooral in de Pale, het gebied waar de Russische joden gedwongen waren zich te vestigen, vonden pogroms plaats. In 1881 vonden in Kiev en omstreken aanvallen op joden en joodse eigendommen plaats waartoe waarschijnlijk de autoriteiten hadden aangezet. Tussen 1882 en 1899 vond anti-joods geweld vooral plaats met als oorzaak boeren-onrust ten gevolge van misoogsten.

In de jaren 1902 tot 1906 nam het antisemitisme toe en vonden pogroms plaats waarbij de regering hiertoe aanzette.

Nathan Birnbaum (1864-1937) gebruikte de term voor het eerst in zijn boek 'Die nationale Wiedergeburt des jüdischen Volkes in seinem Lande' (1893). Hij beweert daar in dat integratie in een niet-joodse wereld totaal is mislukt en dat het jodendom uit moet gaan van eigen nationale en culturele trekken. Kolonisatie van Palestina was in zijn ogen de enige oplossing. Zijn ideeën vallen blijkbaar in goede aarde. Immers, in jaren tachtig was aarzelend een emigratiebeweging naar Palestina opgang gekomen. In 1878 was de eerste landbouwnederzetting Petach Tikwa (Poort van de Hoop) gesticht. Vooral met financiële steun uit VS en Europa werd hier een bestaan uit de grond gestampt voor sterk verarmde Palestijnse joden. De eerste 'aliyah'(=opgaan; opgaan in Israël wordt bedoeld) komt op gang. Als in 1882 het Bilu Manifest wordt gepubliceerd, komt daar een ontwakend nationaal zelfbewustzijn naar voren. Zowel het vasthouden aan het traditionele levenspatroon als assimilatie worden verlaten. 

Wanneer in 1894 Dreyfus in de beklaagdenbank moet plaats nemen, dan is daarbij aanwezig de Oostenrijkse journalist Theodor Herzl (1860-1904). Het is in zijn ogen niet de officier Dreyfus die aangeklaagd wordt, maar de jood Dreyfus. Dit geeft voor hem de doorslag om zich in te zetten voor een terugkeer van de joden naar Palestina. Pas met terugkeer naar Palestina zal er een einde komen aan jodenvervolgingen en processen zoals tegen Dreyfus. Herzl zette in zijn brochure 'Der Judenstaat, Versuch einer modernen Lösung der Judenfrage' (1896) heel duidelijk uiteen waar het om draait: antisemitisme is een ongeneeslijke volkspsychose, dus slechts een eigen joodse staat is de enige oplossing. Via diplomatieke kanalen zou in Palestina dit ideaal bereikt moeten worden. De brochure heeft veel weerklank en in augustus 1898 wordt in Basel het Eerste Zionistische Congres bijeengeroepen. 

Herzl richtte zich vooral op Turkije. Deze zou immers toestemming moeten geven voor een joodse samenleving in Palestina. Zonder resultaat wordt door Britse en Duitse diplomaten geprobeerd dit bij Turkije in gang te doen vinden.

Een wel zeer merkwaardig aanbod komt van de Britse minister Joseph Chamberlain. Hij stelt voor om in Oeganda het joods tehuis te vestigen. Hier zouden één miljoen joodse immigranten welkom zijn. Een idee dat neerkomt op deportatie. Op het 6e Zionistische Congres komt dit plan ter sprake en stuit op fel verzet van vooral de Oosteuropese joden. Het plan gaat niet door. Overigens was dit niet het enige plan dat er gemaakt werd voor een joods tehuis zoals het vaak genoemd wordt. De discussie was meer dan ooit nodig, omdat in de jaren daarvoor de pogroms (Russisch voor gewelddadige massale aanval op een deel van de gemeenschap) in heftigheid toenamen om in 1902-1906 een dieptepunt te bereiken. De beruchte Protocollen van Zion verschijnen in 1903 voor het eerst in een Russische krant. Een tweede golf van immigranten in Palestina vond vanaf 1903 vanuit Rusland plaats. Tot 1914 trokken 40.000 joden naar Palestina. Een niet-volkenrechtelijke immigratie vond plaats.

Inmiddels was Herzl in 1904 overleden, terwijl men in de zionistische beweging het niet eens is over de koers. In 1913 wordt Chaim Weizmann (1874-1952) de leider van het wereldzionisme. Hij weet te bereiken dat Engeland de Balfour Declaration opstelt.