Lenin, 1870-1924
Dit is eigenlijk de schuilnaam van Vladimir Iljitsj Oeljanov. Hij werd geboren in Simbirsk als zoon van een inspecteur van het onderwijs. Zijn oudere broer werd in 1887 opgehangen wegens betrokkenheid bij een complot om tsaar Alexander III te vermoorden.
Ondanks zijn verbanning 1000 kilometer van de universiteit van St. Petersburg vandaan, slaagde Lenin er in om zijn rechtenstudie te voltooien. Als student werd hij doorlopend in de gaten gehouden door de ochrana - de geheime politie van de tsaar. Hij kwam dan ook een aantal keren met de politie in aanraking en in 1895 naar Siberië verbannen. In juli 1900 verliet hij als balling Rusland,zoals zovelen voor hem en na hem, waarna hij zich respectievelijk in Brussel, Parijs, Londen en Genève ophield.
Dankzij zijn pamfletten en artikelen waarin hij een eigen zienswijze op het marxisme uiteenzette, en door de uitgifte van krantjes als de Iskra - de Vonk - en de Vperyod - Voorwaart -, werd hij al snel de voorman binnen de Russische Sociaal-Democratische Arbeiderspartij RSDAP. Meningsverschillen met andere ballingen over de juiste analyse en juiste politieke koers leidde in 1903 tot een scheuring binnen de RSDAP. Lenin stelde zich aan het hoofd van de bolsjewiki, de meerderheidsvleugel op het in Londen voortgezette tweede congres van de RSDAP. Bolsjewiki wil dan ook zoveel zeggen als ‘meerderheidsmannen’, een handige propagandistische truc, omdat het nu leek of daadwerkelijk de meerderheid van de partij achter de denkbeelden van Lenin zou staan. Dat was op dat moment zeker nog niet het geval en de meerderheid was alleen maar te danken geweest aan het feit dat eerder het congres in Brussel al gaande was, maar door de politie vanwege staatsgevaarlijke activiteiten moest opbreken en uitweek naar Londen - met achterlating van een deel van de deelnemers. Het gematigde deel van de RSDAP werd de mensjewiki genoemd ofwel de minderheidsmannen. In 1912 leidden de meningsverschillen tot een formele scheuring binnen de partij en vormde Lenin een afzonderlijk centraal comité.
In 1905 was Lenin kortstondig in Rusland om te pogen tijdens de revolutie van datzelfde jaar een sovjet in Petersburg van de grond te krijgen. Hij was echter al snel gedwongen weer het land te verlaten en vestigde zich vervolgens in 1907 in Zwitserland.
Tijdens de Eerste Wereldoorlog betoogde Lenin dat de ‘imperialistische oorlog’ omgezet moest worden in een socialistische revolutie. Toen in februari/maart 1917 de positie van de tsaar aan het wankelen raakte, vond de Duitse Oberste Heeresleitung het opportuun om Lenin per geblindeerde trein door Duitsland te vervoeren. De straffe organisatie van de bolsjewiki onder leiding van Lenin zou er in de ogen van de Duitse generale staf borg voor staan dat de agitatie tegen de tsaar een nog groter omvang en effect zou krijgen met als beoogd resultaat een ondermijning van de discipline en gevechtskracht van de Russische soldaten. Het is zeer waarschijnlijk dat Lenin niet alleen zijn reis aangeboden kreeg door de Duitsers, maar ook een aanzienlijk bedrag ontving om zo de propaganda tegen de tsaar te kunnen bekostigen.
Kort na zijn aankomst in Petrograd zoals Sint-Petersburg sinds het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog heette, publiceerde hij zijn Aprilstellingen waarin hij opriep tot alle macht aan de sovjets, onmiddellijke vrede zonder annexaties, brood en land voor de burgers en boeren.
In juli mislukte een eerste poging om de macht over te nemen van de Voorlopige Regering. Opnieuw nam Lenin de wijk, nu naar Finland. Maar door het optreden van Kornilov die een autoritair bewind wilde instellen, kregen de bolsjewieken opnieuw een kans om op de voorgrond te treden. Uiteindelijk leidt dit in oktober 1917 tot een nieuwe poging de macht over te nemen en nu met succes. Vanuit het voormalig meisjesinstituut Smolny gaf Lenin leiding aan de machtsovername. De Voorlopige Regering wordt aan de kant geschoven, Kerenski vlucht naar de Amerikaanse ambassade en Lenin vormt de Raad van Volkscommissarissen. Van deze Raad of Sovjet is hij de voorzitter, terwijl Trotzki Volkscommissaris voor Buitenlandse Zaken wordt. Stalin wordt met de post voor nationaliteitenvraagstukken afgescheept.
Lenin nationaliseerde de banken en grondbezit. Een wapenstilstand met Duitsland werd eenzijdig afgekondigd, waarna Trotzki de ondankbare taak had met de Duitsers te onderhandelen. Dit leidde uiteindelijk in maart 1918 tot de Vrede van Brest-Litowsk waarbij Rusland grote delen van de Oekraïne kwijtraakte. In dezelfde maand besloot Lenin de hoofdstad te verplaatsen van Petrograd naar Moskou.
In de maanden en jaren na de Oktoberrevolutie woedde er in Rusland een burgeroorlog van Roden tegen Witten, waarbij de bolsjewiki de kern van de Roden uitmaakten en de Witten bestonden uit een allegaartje van teleurgestelde mensjewiki, anarchisten, kozakken, tsaristische officieren e.d. Lenin probeerde tegelijkertijd met de burgeroorlog een begin te maken met een economie op socialistische basis. Dit leidde tot een grote mislukking en een drama van immense omvang tekende zich af. Steeds meer mensen leden honger, de boeren dreigden zich af te wenden van de bolsjewiki, de arbeiders in de steden werden steeds ongeduriger. Slechts door het invoeren van vergaande vormen van terreur weten Lenin en de zijnen het hoofd boven water te houden. Als de matrozen van Kronstadt, die in oktober 1917 een vooraanstaande rol hadden gespeeld bij de machtsgreep van de bolsjewiki, in opstand komen o.a. tegen het gebrek aan democratie, is het voor Lenin duidelijk dat er iets moet gebeuren. Hij laat de opstand met harde hand neerslaan want de matrozen hadden hun hand opgeheven tegen de partij. Maar Lenin heeft ook in de gaten dat het noodzakelijk is om de economie minder rigoreus aan te pakken en afstand te doen van het ‘oorlogscommunisme’. Lenin komt dan met de Nieuwe Economische Politiek, die de boeren en middenstand iets meer ruimte bood en tegelijk de controle van de staat op de belangrijkste economische sectoren (banken, kapitaalgoederenindustrie, export) stevig in handen hield van de bolsjewiki. Deze noemden zich overigens al sinds enige tijd communisten om duidelijk te maken dat zij niets van doen hadden met de sociaal-democraten, die niet in staat waren geweest een wereldoorlog te voorkomen. Lenin wist zelfs een aantal buitenlandse ingenieurs in te schakelen bij de ontwikkeling van de grondstoffenwinning in Siberië.
Het zal geen verbazing wekken dat zowel binnen zijn eigen partij als ver daarbuiten het optreden van Lenin tegenstand opriep. Op 30 augustus 1918 was hij al eens het slachtoffer geworden van een aanslag. Hij hernam zijn werkzaamheden binnen drie weken, maar zijn gezondheid had een fikse optater gekregen. In 1922 werd hij getroffen door een reeks beroerten die het werken voor hem onmogelijk maakten. Tussen december 1922 en maart 1923 had Lenin zijn laatste aantekeningen en brieven gedicteerd. Dit gold als zijn politieke testament. Lenin had geprobeerd om Stalin wegens gebrek aan karakter uit de partijleiding te verwijderen en richtlijnen voor de toekomst van de partij te schrijven. Desondanks was hij er niet in geslaagd zijn opvolging te regelen. Binnen de partij was al geruime tijd een machtsstrijd gaande tussen Stalin en Trotski. Hij raakt grotendeels de greep op de politiek kwijt, wat mensen als Stalin de kans biedt om zich voor te bereiden op de tijd na de dood van Lenin. Stalin komt uiteindelijk als machtigste naar voren in de strijd om de opvolging van Lenin, ondanks het feit dat Lenin in zijn testament hem niet de aangewezen persoon daarvoor vindt.
Op 21 januari 1924 overlijdt Lenin. Vijf dagen later wordt Petrograd herdoopt in Leningrad. Lenins graf werd een bedevaartsoord, zijn geboortestad Simbirsk heette voortaan Uljanovsk en St. Petersburg werd Leningrad. Met de val van het communisme werd ook deze naam op de vuilnisbelt van de geschiedenis gegooid en kreeg de stad zijn oorspronkelijke naam Sint-Petersburg weer terug.
